BLG – Minimalistic Theme Focused on Readability

EN

Το περιοδικό "Το Νέον Πνεύμα", 1893-1894: (άλλο) ένα στοίχημα του Βλάση Γαβριηλίδη

Μαρία Αποστολίδου

Αρχές του 1890 και η εκδοτική δραστηριότητα του Βλάση Γαβριηλίδη (1848-1920), η άνοδος της οποίας είχε ξεκινήσει από την προηγούμενη δεκαετία, με τα σατιρικά φύλλα Ραμπαγάς (1878)και Μη Χάνεσαι (1880), την καθημερινή εφημερίδα Ακρόπολις (1883) και άλλες εκδόσεις, βρίσκεται στο αποκορύφωμά της[1]. Μέσω των εκτεταμένων επενδύσεών του, ο Γαβριηλίδης θέτει αλλεπάλληλα στοιχήματα τόσο στον εαυτό του, όσο και στην εκδοτική του επιχείρηση· τα «Καταστήματα Ακροπόλεως» αποκτούν τυπογραφικό εξοπλισμό τελευταίας τεχνολογίας και συνεχώς εκδίδουν έντυπα συμπληρωματικά της Ακροπόλεως (Χριστουγεννιάτικη Ακρόπολις, Ακρόπολις Φιλολογική κ.ά.) ή και άλλα, όπως ο Πανελλήνιος Σύντροφος. Επίσης, πυκνή είναι η κυκλοφορία λογοτεχνικών βιβλίων πρωτότυπων και μεταφρασμένων καθώς και μελετών κοινωνιολογικών, νομικών, ιατρικών κ.ά[2].

Στα 1893 και μέσα σε αυτόν τον εκδοτικό πυρετό τον οποίο αδρομερώς περιγράψαμε, ο Γαβριηλίδης εξέδωσε το Νέον Πνεύμα,ένα επιστημονικό περιοδικό

υψηλού επιπέδου, με τη φιλοδοξία αυτό «να αποβῄ ο συνέκδημος παντός λογίου»[3]. Τα κίνητρα που τον ώθησαν στην έκδοση ενός τέτοιου περιοδικού διατυπώνονται με σαφήνεια στην αναγγελία της κυκλοφορίας του πρώτου τεύχους, η οποία δημοσιεύτηκε στην Ακρόπολιν (26/2/1893) και είχε προγραμματικό χαρακτήρα.

Στο καταστατικό αυτό κείμενο, γίνεται λόγος για τη ραγδαία πρόοδο του σύγχρονου κόσμου στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας, της φιλοσοφίας και της τέχνης. Επισημαίνεται, ακόμα, ο διεθνής αντίκτυπος που είχαν τα νέα επιστημονικά πορίσματα και οι νέες ιδέες στην ενεργοποίηση των πλουτοπαραγωγικών δυνάμεων, στην αναβάθμιση του βιοτικού επιπέδου και στον συνακόλουθο επαναπροσδιορισμό της αξίας του ανθρώπου και, ιδιαίτερα της γυναίκας, μέσα στην κοινωνία. Από τη στιγμή που ο ελληνικός ημερήσιος τύπος αναλώνεται στην αναπαραγωγή ανούσιων ειδήσεων, ενώ ο συντηρητισμός αποτρέπει το Πανεπιστήμιο και τους άλλους μορφωτικούς φορείς από την υιοθέτηση των καινούργιων τάσεων και τη μετάδοσή τους στους νέους, το Νέον Πνεύμα δεσμεύεται να αναλάβει την πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων και την έγκαιρη ενημέρωσή τους γύρω από όλα τα φλέγοντα διεθνή ζητήματα. Ο τίτλος του περιοδικού είναι ενδεικτικός του περιεχομένου του και απολύτως εναρμονισμένος με την επιδίωξη του εκδότη του για εισαγωγή στην Ελλάδα όλων των νέων αντιλήψεων και προβληματισμών του εξωτερικού. Αυτό, θα μπορούσαμε να πούμε, ήταν για τον Γαβριηλίδη ένα ακόμα στοίχημα που θα έπρεπε να κερδηθεί με την έκδοση αυτού του περιοδικού του.

Το περιοδικό ήταν μηνιαίο τον πρώτο χρόνο κυκλοφορίας του και δεκαπενθήμερο τον δεύτερο[4]. Στο δυναμικό του Νέου Πνεύματος ανήκαν λόγιοι, νομικοί και δημοσιογραφούντες λογοτέχνες. Ο ίδιος ο Γαβριηλίδης, με το ψευδώνυμο «Έλλην», δημοσίευσε στο περιοδικό μια σειρά περιηγητικών κειμένων, υπό τον γενικό τίτλο «Μολυβιές». Στους πιο γνωστούς τακτικούς συνεργάτες του Νέου Πνεύματος συγκαταλέγονται οι Π. Γιαννόπουλος, Α. Εφταλιώτης, Α. Παπαδιαμάντης, Κ. Πασαγιάννης και Χ. Χρηστοβασίλης. Συγκεκριμένα, ο Γιαννόπουλος, υπογράφοντας ως «Λωτός», μετέφρασε για λογαριασμό του περιοδικού Poe, Dickens, Mirbeau (διάσημος, στην εποχή του, δημοσιογράφος και λογοτέχνης) και Loti, σε γλώσσα δημοτική[5]. Ο Εφταλιώτης δημοσίευσε στο Νέον Πνεύμα πρωτότυπα και μεταφρασμένα ποιήματα, ένα στοχαστικό κείμενο πολιτικού περιεχομένου και κριτικά άρθρα περί γλώσσας και λογοτεχνίας,  υπογράφοντας με το πλήρες όνομά του, με τα αρχικά του ή με το ψευδώνυμο «Πάτερ Ανάργυρος». Ο Πασαγιάννης συμμετείχε στο περιοδικό με ηθογραφικά διηγήματα κι ένα άρθρο λαογραφικού ενδιαφέροντος, όλα γραμμένα στη δημοτική. Ηθογραφικά διηγήματα αλλά και στοχαστικά κείμενα υπαρξιακού προβληματισμού δημοσίευσε και ο Χρηστοβασίλης.

Στην περίπτωση του Παπαδιαμάντη αξίζει να σταθούμε περισσότερο, καθώς πρόκειται για τον πιο βασικό μεταφραστή του Νέου Πνεύματος, ιδίως, λόγω της σπάνιας αγγλομάθειάς του. Εντούτοις, καμία από τις ταυτοποιημένες (από τον Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλο και τη Λ. Τριανταφυλλοπούλου) μεταφράσεις του δεν είναι ενυπόγραφη. Την ισχυρή μεταφραστική του παρουσία στο περιοδικό πιστοποιεί και η μαρτυρία του Παύλου Νιρβάνα, σύμφωνα με την οποία: «ο Γαβριηλίδης, για την τύχη του Παπαδιαμάντη, είχε αποφασίσει, απάνω στον εκδοτικό του οίστρο, να βγάλῃ ένα σοβαρό περιοδικό νέων ιδεών […] το “Νέον Πνεύμα”, αφιερωμένο στης [sic] πιο τελευταίες και πιο τολμηρές ξένες εργασίες της εξελικτικής φιλοσοφίας και επιστήμης. Ο Παπαδιαμάντης –ποιος άλλος;– αγγαρεύτηκε και με την πρόσθετη αυτή μεταφραστική εργασία. Τα δύο τρίτα του “Νέου Πνεύματος”[…] τα μετέφραζε εκείνος»[6]. Κατά την Τριανταφυλλοπούλου, ο Παπαδιαμάντης εργάστηκε ως μεταφραστής στο Νέον Πνεύμα σε όλη τη διάρκεια του πρώτου έτους και στις αρχές του 1894[7], μεταφράζοντας ένα ευρύ φάσμα κειμενικών ειδών· από διηγήματα και ευθυμογραφήματα, μέχρι κοινωνιολογικά, εγκληματολογικά και θρησκειολογικά δοκίμια, ιατρικά άρθρα, ακόμα και σύντομα νέα γύρω από τις τελευταίες επιστημονικές ανακαλύψεις[8]. Πέρα από τις μεταφράσεις, ο Παπαδιαμάντης δημοσίευσε στο περιοδικό κι ένα πρωτότυπο διήγημά του, το «Ωχ! βασανάκια».

Λιγότερο γνωστός σήμερα, αλλά επίσης στενότατος συνεργάτης του Νέου Πνεύματος και πολύ δραστήριος στην εποχή του, ήταν ο αρχαιολόγος Α. Φιλαδελφεύς, ο οποίος χρημάτισε διευθυντής του Εθνικού Επιγραφικού και του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου μέσα στη δεκαετία του 1930. Οι Τριανταφυλλόπουλος και Λ. Βαρελάς εικάζουν ότι συγκαταλεγόταν στους αντιβυζαντινούς λογίους που καταδίκαζαν τη χριστιανική θεματολογία των διηγημάτων του Παπαδιαμάντη[9]. Χρησιμοποιώντας συχνά το ψευδώνυμο «Άλφας», δημοσίευσε στο περιοδικό πρωτότυπα και μεταφρασμένα άρθρα λογοτεχνικής κριτικής, θρησκειολογικά δοκίμια και χρονογραφήματα.

Ο μετριοπαθής σοσιαλιστής Π. Δρακούλης έγραψε για το Νέον Πνεύμα ένα μακροσκελές άρθρο κατά του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, ένα δοκίμιο για τη διαστρέβλωση της διδασκαλίας του Χριστού από την εκκλησία, ενώ μετέφρασε και κείμενο του H. S. Salt περί της ανάγκης για μια ισορροπημένη σχέση του ατόμου τόσο με τους συνανθρώπους του, όσο και με τη φύση[10]. Ο, άγνωστος

για μας σήμερα, νομικός Κ. Α. Κυπριάδης δημοσίευσε στο περιοδικό πρωτότυπα και μεταφρασμένα άρθρα εγκληματολογικού ενδιαφέροντος. Ακόμα, με το Νέον Πνεύμα συνεργάστηκε τακτικά και ο ελάσσων διηγηματογράφος Α. Σπηλιωτόπουλος, ο οποίος εμφανίστηκε με πέντε διηγήματα, υπό τον γενικό τίτλο «Θαλασσινά»[11]. Τέλος, στο Νέον Πνεύμα απαντώνται, αρκετά συχνά,  πολιτικά άρθρα και κείμενα γύρω από διάφορα κοινωνικά θέματα του κύπριου νομικού Γ. Σ. Φραγκούδη, ιδρυτή, αργότερα (1931), της Παντείου Σχολής Πολιτικών Επιστημών[12].

Με αφορμή την παρουσίαση των τακτικών συνεργατών του Νέου Πνεύματος και τη σύντομη αναφορά στις δημοσιεύσεις τους, υπαινιχθήκαμε την ποικιλία και ορισμένα από τα είδη των θεμάτων που απασχόλησαν το περιοδικό. Πρόκειται για θέματα τα οποία συνδέονταν άμεσα τόσο με τις διεθνείς πολιτικές και πνευματικές ωσμώσεις και τις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις της εποχής, όσο και με τα ενδιαφέροντα του ίδιου του εκδότη· εξάλλου, τα ενδιαφέροντα του Γαβριηλίδη αρδεύονταν διαρκώς από τις τελευταίες συγκαιρινές του τάσεις, καθώς ήταν ένας άνθρωπος πολύγλωσσος (μιλούσε τουρκικά, γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά και ιταλικά, ενώ ήταν σε θέση να διαβάζει νορβηγικά και δανικά), οξυδερκής και ανήσυχος, ο οποίος ενημερωνόταν διαρκώς γύρω από τις νέες ιδέες του εξωτερικού είτε μέσα από τα πολυάριθμα και συχνά ταξίδια του, είτε μέσα από τα αναγνώσματά του.

Επιχειρώντας μια πιο συστηματική περιδιάβαση στην ύλη του περιοδικού, διακρίνουμε κατ’ αρχάς μια μερίδα άρθρων γύρω από την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική επικαιρότητα της Ευρώπης και των Βαλκανίων.

Σημαντικό ποσοστό των άρθρων του Νέου Πνεύματος είναι επιστημονικά και  παρουσιάζουν τα πιο σύγχρονα τεχνολογικά επιτεύγματα και τα τελευταία επιστημονικά πορίσματα γύρω από την υγεία και την υγιεινή του σώματος. Πολλά άρθρα αφορούν αστρονομικά θέματα και παρουσιάζουν τις απόψεις των ειδικών γύρω από τη σύσταση του ήλιου, τις κλιματικές και γεωλογικές συνθήκες των πλανητών καθώς και την ύπαρξη ή όχι εξωγήινων μορφών ζωής. Μέσα και από τα επιστημονικά δημοσιεύματα του Νέου Πνεύματος, διοχετεύεται στο ελληνικό κοινό η δαρβινική θεωρία περί της διαμόρφωσης του ανθρώπου κατά τη σταδιακή εξέλιξη κάποιας προγενέστερης μορφής πιθήκου. Τέλος, το περιοδικό απασχολούν επίσης η κληρονομική διαβίβαση των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών καθώς και οι προσπάθειες επιστημόνων να εξαγάγουν τη μέση φυσιογνωμία μιας οικογένειας ή μιας ομάδας ανθρώπων (π.χ. των εγκληματιών κ.ά.). Αυτές οι προσπάθειες, σε συνδυασμό με την άποψη του Δαρβίνου περί συνεχούς αναβάθμισης των ειδών, σηματοδοτούν τις απαρχές της ευγονικής[13].

Στο Νέον Πνεύμα παρεισφρέει και οκοινωνικός Δαρβινισμός, δηλαδή οι κοινωνικές προεκτάσεις που απέκτησαν οι δαρβινικές θεωρίες, ιδίως μετά τον συσχετισμό τους με την πολιτική οικονομία του Malthus (1766-1834). Σύμφωνα με την τελευταία, οι φυσικοί πόροι για την τροφοδότηση των ποικίλων ειδών είναι πεπερασμένοι και, κάποια στιγμή, θα εκλείψουν. Σε σχετικά άρθρα του περιοδικού, ως λύση στην απειλή του υπερπληθυσμού και την αδυναμία σίτισης, προτείνεται ο κρατικός έλεγχος των γεννήσεων, ενώ οι πρώιμοι θάνατοι από ασθένειες ή ατυχήματα θεωρούνται αποτέλεσμα της Θείας Πρόνοιας. Στο πλαίσιο της εξοικονόμησης των διατροφικών μέσων, η μάχη για επιβίωση θεωρείται απολύτως φυσική και άρα αμοραλιστική, δηλαδή απαλλαγμένη από κάθε ηθική φόρτιση. Κατά συνέπεια, απολύτως θεμιτός είναι ο παραγκωνισμός των αδυνάμων ή ασθενών, οι οποίοι τρέφονται εις βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας. Για την αποφυγή των γεννήσεων μη υγιών ατόμων τα οποία θα παρασιτούν και θα εκφυλίζουν το ανθρώπινο είδος, συστήνεται στις νεαρές γυναίκες να αξιοποιούν το φυσικό τους δικαίωμα στην επιλογή συντρόφου και να επιλέγουν συζύγους με αγνό πρότερο βίο[14]. Στο Νέον Πνεύμα απαντώνται και άρθρα στα οποία εκτίθεται ο αντιρρητικός, σε όλα τα παραπάνω, λόγος της Εκκλησίας.

Επίσης, στο περιοδικό μεταφράζονται αποσπάσματα από τη μελέτη πολιτικής φιλοσοφίας, The Principles of Ethics, του άγγλου φιλοσόφου, κοινωνιολόγου και ανθρωπολόγου Spencer. Στο πεδίο της πολιτικής φιλοσοφίας εγγράφεται και ο «ανθρωπισμός» του Salt, με κύριο αίτημα, όπως ήδη αναφέρθηκε, την αρμονική συνύπαρξη των ανθρώπων και την καλλιέργεια της οικολογικής τους συνείδησης.

Στο Νέον Πνεύμα βρίσκει τη θέση της και η ηθική φιλοσοφία, μέσα από άρθρα που συνοψίζουν τις θέσεις διάφορων φιλοσόφων και κυρίως των Schopenhauer, Nietzsche και Emerson. Στα άρθρα που αφορούν τον Schopenhauer, τονίζεται η ασυμβατότητα μεταξύ των ιδεών και της ζωής του φιλοσόφου. Ο Nietzsche και ο Emerson παρουσιάζονται σε μια ανυπόγραφη συγκριτική μελέτη, η οποία, σύμφωνα με μαρτυρία του Η. Π. Βουτιερίδη, συνεργάτη του Γαβριηλίδη, γράφτηκε από τον ίδιο τον εκδότη του περιοδικού[15]. Οι μελετητές θεωρούν, με κάποια επιφύλαξη, ότι ο Nietzsche συστήθηκε στο ελληνικό κοινό για πρώτη φορά μέσα από άρθρο του Ν. Επισκοπόπουλου στο Άστυ, στις 12/8/1894[16]. Το άρθρο του Γαβριηλίδη στο Νέον Πνεύμα δημοσιεύτηκε έναν μήνα νωρίτερα. Δεν αποκλείεται, επομένως, να είναι ο Γαβριηλίδης αυτός που πρώτος παρουσίασε στους Έλληνες τον Nietzsche και, μάλιστα, μέσα από τις σελίδες του Νέου Πνεύματος.

Ξεχωριστή θεματική ενότητα στο περιοδικό συγκροτούν τα άρθρα των σοσιαλιστών Bebel και Δρακούλη. Ο τελευταίος μάλιστα συνομιλεί με τον Τολστόι, στον βαθμό που συμφύρει τη σοσιαλιστική ιδεολογία με τη χριστιανική πίστη και της προσδίδει σωτηριολογικό χαρακτήρα (συσχετίζοντας, μάλιστα, ετυμολογικά τον σοσιαλισμό με το ρήμα «σώζω» και δημιουργώντας τον όρο «σωσιαλισμός»). Εντούτοις, το Νέον Πνεύμα δεν προπαγανδίζει τη σοσιαλιστική ιδεολογία, αλλά, αντίθετα, φιλοξενεί και άρθρα στα οποία παρουσιάζεται ο αστικός αντίλογος. Αξιοσημείωτο είναι ότι ορισμένα από τα δημοσιεύματα του περιοδικού αναφέρονται και στην αναρχία και μάλιστα, στον ακραίο «εγωτικό / ατομικό αναρχισμό» του Max Stirner[17].

Τα κοινωνικά ζητήματα της επικαιρότητας, που φαίνεται να απασχολούν πιο συστηματικά το περιοδικό είναι ο αντισημιτισμός, ο οποίος ολοένα και διογκωνόταν διεθνώς[18], καθώς και η ανάγκη αναθεώρησης του ποινικού δικαίου και η συνακόλουθη ανανέωση του σωφρονιστικού συστήματος. Εύλογα, κεντρικό ρόλο στη συζήτηση περί εγκλήματος και δραστών διαδραματίζει ο διάσημος ιταλός εγκληματολόγος Cesare Lombroso, κατά τον οποίο, η τάση για παραβατικότητα οφείλεται σε έναν κληρονομημένο διανοητικό και γενετικό εκφυλισμό και διακρίνεται ακόμα και στη φυσιογνωμία του δράστη. Σε ό,τι αφορά τον αντισημιτισμό, διευκρινίζουμε ότι το Νέον Πνεύμα επ’ ουδενί στρέφεται κατά των Εβραίων· τα σχετικά άρθρα απλώς περιγράφουν αντικειμενικά το φαινόμενο και ανιχνεύουν τις αιτίες του.

Η αρθρογραφία περί χριστιανικής θρησκείας και, γενικότερα, περί θρησκειολογικών θεμάτων καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος του περιοδικού. Τα άρθρα που αφορούν τον χριστιανισμό, επικεντρώνονται κυρίως στην καταπάτηση του λόγου του Θεού από τους ίδιους τους πιστούς και από τους εκκλησιαστικούς φορείς και στηλιτεύουν την απληστία και την τρυφηλό τρόπο ζωής των κληρικών. Επίσης, στο Νέον Πνεύμα αποτυπώνεται το παγκόσμιο ενδιαφέρον για τις ανατολικές θρησκείες (τον Βουδισμό και τον Ινδουισμό) καθώς και για τον συγκρητισμό στοιχείων από τις επιμέρους θρησκείες[19]. Όπως τα περισσότερα ελληνικά έντυπα του τέλους του 19ου αιώνα (π.χ. το Άστυ, η Ακρόπολις, η Εικονογραφημένη Εστία και η Εβδομάς), έτσι και το Νέον Πνεύμα ασχολήθηκε με τη φρενίτιδα της εποχής γύρω από τον θεοσοφισμό της Blavatsky και των οπαδών της, τις πνευματιστικές συνεδρίες και την επικοινωνία με ψυχές νεκρών μέσω του υπνωτισμού των μυημένων ατόμων, των λεγόμενων «ενδιαμέσων» («mediums»). Βέβαια, σε κάποια από τα σχετικά δημοσιεύματα αμφισβητείται η σοβαρότητα όλων αυτών των ανορθολογικών τάσεων[20].

Ένας άλλος θεματικός άξονας που διατρέχει ορισμένα άρθρα του Νέου Πνεύματος είναι ο φεμινισμός. Το περιοδικό, κατά την πάγια τακτική του, φιλοξενεί  δημοσιεύματα τόσο υπέρ όσο και κατά των φεμινιστικών διεκδικήσεων για μόρφωση, ακόμα και πανεπιστημιακή, εργασία και γάμο κατόπιν συνειδητής απόφασης. Οι απόψεις της Sarah Grand, εισηγήτριας του κινήματος της «Νέας Γυναίκας» («New Woman»), περί μη ασυμβατότητας μεταξύ οικογενειακών καθηκόντων και γυναικείας εργασίας, περί διατήρησης της θηλυκότητας εκ μέρους των φεμινιστριών και περί σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης των κοριτσιών επίσης ανιχνεύονται στο περιοδικό[21].

Ιδιαίτερη και πολύ ενδιαφέρουσα θεματική κατηγορία αποτελούν τα δημοσιεύματα γύρω από τις τελευταίες εξελίξεις της παιδαγωγικής επιστήμης. Οι συντάκτες των εν λόγω άρθρων επιμένουν στη διαρκή επιστημονική κατάρτιση των εκπαιδευτικών, έτσι ώστε να ενσωματώνουν στη διδασκαλία τους νέες μεθόδους, να αποφεύγουν τη στείρα μετάδοση γνώσεων και να εξοβελίζουν τις απαρχαιωμένες αντιλήψεις περί υπερβολικής αυστηρότητας, έτσι ώστε, σε συνεργασία με τους γονείς των παιδιών, να διαμορφώνουν άτομα δημιουργικά, ολοκληρωμένα και πολύπλευρα.

Σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνία, στο περιοδικό απαντώνται τόσο δοκίμια κριτικού και γραμματολογικού τύπου, όσο και πρωτότυπα και μεταφρασμένα διηγήματα, χρονογραφήματα/ ευθυμογραφήματα και ποιήματα. Εκκινώντας από τα πρώτα, παρατηρούμε ότι στρέφονται γύρω από κυρίαρχους αισθητικούς προβληματισμούς της εποχής, όπως είναι η λεγόμενη «βορειομανία», η διαμάχη για τον κοσμοπολιτικό ή ελληνοκεντρικό προσανατολισμό της ελληνικής λογοτεχνίας, η αιτιακή σύνδεση του καλλιτεχνικού ταλάντου με τον διανοητικό εκφυλισμό και η αντιπαράθεση μεταξύ θετικιστών λογίων (όπως ο Taine και ο Zola) και συγγραφέων πνευματιστικών και χριστιανικών τάσεων (όπως ο Bourget και ο Τολστόι).

Πιο συγκεκριμένα, συναφείς με τη μετατόπιση του ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος από τη γαλλική λογοτεχνία στην αγγλική, γερμανική και σκανδιναβική είναι μια σειρά άρθρων μεταφρασμένων από τον Φιλαδελφέα για το έργο των Σκανδιναβών Strindberg, Lie και Bang καθώς και μια σειρά γραμματολογικών δοκιμίων για την αγγλική λογοτεχνία, την οποία επίσης θα επιμελούνταν ο Φιλαδελφεύς. Η τελευταία αυτή σειρά εγκαινιάστηκε με ένα άρθρο του Φιλαδελφέα για τον άγγλο ποιητή του 18ου αιώνα William Cowper, αλλά δεν συνεχίστηκε.

Μέσα από τις σελίδες του Νέου Πνεύματος, ο Φιλαδελφεύς και ο Εφταλιώτης ήρθαν αντιμέτωποι, με αφορμή ένα κείμενο του πρώτου υπέρ της εξωστρέφειας του ελληνικού πνεύματος και της επαφής του με ξένους πολιτισμούς. Ο Εφταλιώτης καταλόγισε στον Φιλαδελφέα αντεθνικά αισθήματα και θεωρούσε ότι μοναδική πηγή έμπνευσης για τους Έλληνες θα πρέπει να αποτελούν οι παραδόσεις και οι αξίες του τόπου τους[22].  Δηλαδή, η σχετική διαμάχη που κορυφώθηκε το 1899 μεταξύ Κ. Παλαμά και Εφταλιώτη έχει τις ρίζες της στα 1894 και στο Νέον Πνεύμα[23].

Ο απόηχος από την αναταραχή που προκάλεσε στην Ευρώπη η μελέτη του Nordau, Εκφυλισμός (Entartung, 1892), ανιχνεύεται και στο Νέον Πνεύμα. Σύμφωνα με τον Nordau, η μελαγχολία, η τάση για καταβύθιση στον εσωτερικό κόσμο και η πίστη σε ανορθολογικές θεωρίες συνιστούν ενδείξεις φρενοπάθειας. Οι ζωγράφοι ή οι συγγραφείς που ενσωματώνουν τα στοιχεία αυτά στην τέχνη τους, όπως οι προραφαηλίτες, οι συμβολιστές, ο Ibsen, ο Τολστόι κ.ά., θεωρούνται εκφυλισμένοι πνευματικά. Σχετική με το θέμα αυτό είναι και μια διάλεξη του Νιρβάνα στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», γύρω από τα διάφορα είδη φρενοπάθειας και την αξιοποίησή τους από λογοτέχνες, όπως ο Maupassant[24]. Ο Νιρβάνας, μεταξύ άλλων, μνημονεύει και την τραγική περίπτωση του Γ. Βιζυηνού, ο οποίος έχει ήδη εγκλειστεί στο Δρομοκαΐτειο.

Κατά του θετικισμού και του άκρατου ορθολογισμού τίθεται ο Bourget, ο οποίος σε άρθρο του παρατηρεί ότι από το 1870 και εξής, υπό την επίδραση της ρωσικής, της αγγλικής και της σκανδιναβικής λογοτεχνίας, η πεζολογία και ο άκαμπτος επιστημονισμός τείνουν να εκλείψουν από την ποίηση, την πεζογραφία και το θέατρο της Γαλλίας. Πλέον, τα έργα των Γάλλων συγγραφέων χαρακτηρίζονται από πνευματικότητα, εσωστρέφεια και τάση για προβολή των ψυχολογικών αδιεξόδων και των πολύπλοκων ιδιοσυγκρασιών των ηρώων.

Αρκετά από τα πρωτότυπα διηγήματα των Κ. Πασαγιάννη, Χρηστοβασίλη, Σπηλιωτόπουλου, Κ. Κρυστάλλη, Γ. Βώκου κ.ά. που δημοσιεύονται στο περιοδικό είναι ηθογραφικά, με διάφορα περιστατικά και παιδικές αναμνήσεις από τη ζωή στην επαρχία ή και επεισόδια από τη ζωή των κλεφτών και των πειρατών επί Τουρκοκρατίας[25].

Με τα ηθογραφικά διηγήματα συνυπάρχουν και άλλα, όπως αυτά των Παπαδιαμάντη και Μποέμ (ψευδώνυμο του Δ. Χατζόπουλου)[26], στα οποία η πλοκή είναι προσχηματική και η έμφαση δίνεται στην ιμπρεσιονιστική, εικαστική απόδοση της φύσης καθώς και στην αποτύπωση του εσωτερικού κόσμου των ηρώων[27]. Παρόμοιου τύπου είναι και ορισμένα από τα μεταφρασμένα διηγήματα που απαντώνται στο Νέον Πνεύμα, στα οποία η δράση ακινητοποιείται προς όφελος των φευγαλέων και θραυσματικών περιγραφών των συναισθημάτων και των σκέψεων καθημερινών ανθρώπων, μέσα στη φύση ή το αχανές άστυ[28]. Ακραία δείγματα αυτής της τάσης είναι τα διηγήματα «Εκεί εχρειάζοντο τριαντάφυλλα» και «Δύο κόσμοι» του Δανού Jacobsen.

Υπάρχουν, ωστόσο, στο περιοδικό και μεταφρασμένα διηγήματα απολύτως ρεαλιστικά, με συγκροτημένη, γραμμική πλοκή, όπως αυτά του de Vogüé, ένα διήγημα του Τολστόι μεταφρασμένο από τον ρωσομαθή Α. Κωνσταντινίδη, ένα κωμικό διήγημα του Twain μεταφρασμένο από τον Παπαδιαμάντη[29] κ.ά.

Ακόμα, πυκνή είναι η παρουσία χρονογραφημάτων στο περιοδικό. Οι συντάκτες τους συνήθως εκκινούν από κάποιο περιστατικό της προσωπικής τους ζωής ή από κάποιο γεγονός της πολιτικής ή πολιτισμικής επικαιρότητας και αναπτύσσουν τους, περισσότερο ή λιγότερο σχετικούς με αυτό, συλλογισμούς τους. Ο τόνος των κειμένων αυτών είναι άλλοτε χιουμοριστικός και εύθυμος (ευθυμογραφήματα/ μεθυγραφήματα), άλλοτε ρεμβώδης (π.χ. στην περίπτωση ταξιδιωτικών περιγραφών) και άλλοτε σοβαρός και στοχαστικός (π.χ. στην περίπτωση πολιτικού στοχαστικού δοκιμίου), ενώ μπορεί να ποικίλλει και ο βαθμός της λογοτεχνικότητάς τους, ανάλογα με τις δυνατότητες του εκάστοτε συγγραφέα[30].  Από τα κείμενα αυτά, ξεχωρίζουν για το χιούμορ και τη σπιρτάδα τους τα οκτώ ευθυμογραφήματα του Jerome K. Jerome, όλα μεταφρασμένα αριστοτεχνικά από τον Παπαδιαμάντη[31], το περιηγητικό και εξωτικό κείμενο του Loti «Σ’ τον τάφο των Σαμουράις», σε μετάφραση Γιαννόπουλου και το στοχαστικό άρθρο του Εφταλιώτη, με τίτλο «Οι δυο Μανώληδες», στο οποίο θίγονται με αλληγορικό τρόπο φλέγοντα εθνικά ζητήματα.

Για το τέλος αφήνουμε την ποίηση, η οποία είναι κατά βάση πατριωτική και υμνεί τόσο την ομορφιά της ελληνικής φύσης, όσο και τους ηρωικούς αγώνες των Ελλήνων επί Τουρκοκρατίας. Η θεματολογία αυτή είναι μάλλον αναμενόμενη, δεδομένου ότι τα περισσότερα από τα δημοσιευμένα ποιήματα ανήκουν στον Εφταλιώτη ή έχουν μεταφραστεί από αυτόν. Μάλιστα, σε σημείωμά του, με το οποίο προλογίζει τη σειρά «Πεζά ποιήματα», ο Εφταλιώτης θεωρητικολογεί υπέρ της ελληνικής θεματολογίας και της βαθιάς συγκίνησης που προκαλεί στην ελληνική ψυχή. Στο ίδιο κλίμα, θεματολογικά τουλάχιστον, κινείται και ένα ανέκδοτο (τότε) ποίημα του Κρυστάλλη, το οποίο παρέδωσε στο περιοδικό ο Κ. Πασαγιάννης, με αφορμή τον πρόσφατο, πρόωρο θάνατο του ποιητή στα 1894. Στο Νέον Πνεύμα αναδημοσιεύεται κι ένα πρώιμο ποίημα του Παλαμά από τη συλλογή Τα μάτια της ψυχής μου (1892), το οποίο αφιερώνεται στον Α. Καρκαβίτσα. Ακόμα, δημοσιεύονται δύο λυρικά ποιήματα του Α. Προβελέγγιου και του Μ. Μαλακάση, ένα σατιρικό ποίημα του Γ. Σουρή και μια μετάφραση του «Κορακιού» του Poe από τον Γιαννόπουλο[32].

Όπως ίσως έγινε αντιληπτό, η συντριπτική πλειονότητα των δημοσιευμάτων του Νέου Πνεύματος, δηλαδή ένα ποσοστό της τάξης του 80%, είναι μεταφρασμένα και αντλημένα από τον ξένο τύπο. Η ανίχνευση των πρωτότυπων άρθρων και, κατ’ επέκταση, ο εντοπισμός των πηγών του περιοδικού, όπου αυτός κατέστη εφικτός, έφεραν στο φως αποκαλυπτικά στοιχεία για το είδος, τα πρότυπα του Νέου Πνεύματος καθώς και τα κριτήρια εκλογής των προς μετάφραση άρθρων. Η πρώτη σημαντική διαπίστωση από την έρευνα αυτή αφορά τη χρονική εγγύτητα μεταξύ δημοσίευσης του πρωτότυπου άρθρου σε ξένο έντυπο και μετάφρασής του στο Νέον Πνεύμα. Ως επί το πλείστον, τα ξενόγλωσσα άρθρα προηγούνται των ελληνικών μεταφράσεών τους μόνο κατά έναν μήνα.

Δεύτερον, οι μεταφράσεις από τα αγγλικά υπερτερούν ποσοτικά (70%) έναντι των μεταφράσεων από τα γαλλικά, τα γερμανικά και τα ρωσικά. Δεδομένου ότι πρόκειται για μια εποχή, κατά την οποία, οι νεότερες πνευματικές, καλλιτεχνικές και άλλες τάσεις έφταναν στην Ελλάδα κυρίως μέσω της γαλλικής γλώσσας, συνειδητοποιεί κανείς πόσο καινοτόμος και ρηξικέλευθη ήταν η στροφή του Γαβριηλίδη και προς τις αγγλικές πηγές. Σύμφωνα, μάλιστα, με τη Σ. Αθήνη, ο Γαβριηλίδης ήταν ο πρώτος εκδότης που εισήγαγε στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο καθώς και στις αυτοτελείς του εκδόσεις μεταφράσεις από την αγγλική λογοτεχνία, ειδησεογραφία και δοκιμιογραφία[33].

Τρίτον, τα κυριότερα έντυπα από τα οποία αντλεί την ύλη του το Νέον Πνεύμα είναι τα εξής: The Review of Reviews (42%), The Nineteenth Century: A Monthly Review (9%), The Contemporary Review (8%), Le Figaro/ Le Figaro: Supplément Littéraire (8%), Le Temps (5%), Revue des Deux Mondes (5%) και La Nouvelle Revue (2%). Το υψηλότατο ποσοστό μεταφράσεων από τη Review of Reviews μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αυτή η επιθεώρηση είναι και το βασικό πρότυπο του Νέου Πνεύματος. Η Review of Reviews του William Th. Stead περιείχε σύντομες ή εκτενείς περιλήψεις άρθρων από τον βρετανικό και αμερικανικό τύπο, κριτικές των τελευταίων εκδόσεων καθώς και επισκοπήσεις των άλλων ευρωπαϊκών και αμερικανικών περιοδικών και εφημερίδων.

Το εγχείρημα του Γαβριηλίδη, πρωτόγνωρο για τα δεδομένα του ελληνικού περιοδικού τύπου της εποχής, αντικατόπτριζε εκδοτικές πρακτικές δημοφιλείς και παγιωμένες σε ευρωπαϊκό και αμερικανικό επίπεδο. Μπορούμε να πούμε ότι ο Γαβριηλίδης εισήγαγε στην Ελλάδα το περιοδικό ποικίλης ύλης τύπου «review» ή «digest», ένα περιοδικό δηλαδή που κάθε τεύχος του αποτελούσε μια “συλλογή” αποσπασμάτων ή συνόψεων φιλολογικής, ιστορικής, νομικής, επιστημονικής και άλλης ύλης, η οποία προερχόταν από ή βασιζόταν σε προηγηθέντα βιβλία και άρθρα. Παρακολουθώντας και συχνά εκλαϊκεύοντας τόσο την εθνική, όσο και τη διεθνή πνευματική, επιστημονική, κοινωνική και πολιτική επικαιρότητα, αποσκοπούσαν στη σφαιρική ενημέρωση των αναγνωστών τους, διατηρώντας χαμηλούς τόνους και αποφεύγοντας την προπαγάνδιση ή την υιοθέτηση τυχόν επίκαιρων επαναστατικών και ριζοσπαστικών θέσεων (π.χ. αναρχικών, ακραίων φεμινιστικών ή αθεϊστικών).

Ποιο ήταν όμως το κοινό στο οποίο στόχευε ο Γαβριηλίδης; Διαφωτιστικές ως προς αυτό το ζήτημα αποδεικνύονται οι διαφημίσεις του Νέου Πνεύματος στην Ακρόπολιν. Σε μια από αυτές (21/3/1893), σημειώνεται ότι πολλά άρθρα του περιοδικού ενδιαφέρουν τους γιατρούς ή τους φοιτητές ιατρικής. Ακόμα, δεν είναι τυχαία η έκπτωση που ισχύει για τους καθηγητές, τους δικαστές, τους αξιωματικούς και τους ιερείς (20/3/1893). Στην αναγγελία για την έκδοση του τεύχους

του Οκτωβρίου 1893, οι λόγιοι και οι φοιτητές παραμένουν μεταξύ των αναμενόμενων αναγνωστών, προστίθενται, εντούτοις, οι γυναίκες, νεαρές και μεγαλύτερες, καθώς και οι οικογένειες (20/10/1893).  Το περιοδικό προβάλλεται ως οικογενειακό ανάγνωσμα και κατά το δεύτερο έτος της κυκλοφορίας του. Σε μια ιδιαιτέρως εύγλωττη αγγελία της Ακροπόλεως (6/1/1894), αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Το Νέον Πνεύμα διά το τζάκι, το σαλόνι, την τραπεζαρίαν, τας δεσποινίδας, την κουρασμένην οικοδέσποιναν, τον ανήσυχον έφηβον, έχει φροντίσει, προμηθεύσει έξοχα, απολαυστικά πράγματα». Αργότερα, η αναγνωστική στόχευση διευρύνεται ακόμα περισσότερο: «Αναγκαιότατον εις πάντα, μικρόν ή μεγάλον, ανεπτυγμένον ή μη, επιστήμονα ή τεχνίτην· φιλόσοφον, ιστορικόν, φιλόλογον, έμπορον, χειρώνακτα», (Ακρόπολις,18/8/1894).

Συνάγουμε, τελικά, ότι τα πρώτα τεύχη του περιοδικού απευθύνονταν σε ένα κοινό πεπαιδευμένο, το οποίο απαρτιζόταν από καθηγητές πανεπιστημίου, φοιτητές, επιστήμονες, δασκάλους και λογίους άλλων ειδικοτήτων. Προφανώς, το κοινό αυτό ήταν περιορισμένο, με αποτέλεσμα πολύ γρήγορα η διεύθυνση του Νέου Πνεύματος να χαμηλώσει τον πήχη των προσδοκιών της, να μεταβάλει την ύλη και να πραγματοποιήσει ένα άνοιγμα στο γνωστό κοινό των οικογενειακών εντύπων. Φαίνεται δηλαδή, ότι από ένα σημείο και εξής, το περιοδικό προσπαθεί να αποταθεί όχι μόνο στην ελίτ της εποχής αλλά και στους εκπροσώπους της όποιας αστικής, μεσοαστικής ή ακόμα και λαϊκής εγγράμματης τάξης τότε στην Ελλάδα, οι οποίοι επιθυμούσαν να μορφωθούν και να ενημερωθούν γύρω από τις διεθνείς επιστημονικές, κοινωνικές και πνευματικές εξελίξεις. Έτσι, οι μακρές επιστημονικές πραγματείες περί βιολογίας ή αστρονομίας, οι θρησκευτικές μελέτες και τα κοινωνιολογικού-οικονομικού χαρακτήρα δοκίμια σταδιακά περιορίζονται, χωρίς να εκλείψουν εντελώς, προς όφελος των χρονογραφημάτων και των ευθυμογραφημάτων, των ταξιδιωτικών περιγραφών, των διηγημάτων, των

ποιημάτων και της λογοτεχνικής κριτικής. Ωστόσο, θα ήταν γενικευτικό να μιλούμε για εκλαΐκευση του Νέου Πνεύματος, από τη στιγμή που ακόμα και η λογοτεχνική ή λογοτεχνίζουσα ύλη του επιδέχεται διαβαθμίσεις. Πέρα από τις μεταβολές της ύλης, προσθέτουμε και τη δραματική μείωση της τιμής του τεύχους από τις 2,50 δρχ. στα 80 λεπτά, ως άλλο ένα τεκμήριο της ανάγκης για στροφή προς ένα πιο διευρυμένο αναγνωστικό κοινό.

Προφανώς, τα έσοδα από τις πωλήσεις δεν ήταν αρκετά για να εξασφαλιστεί η συνέχεια του περιοδικού. Ακόμα, δεν θα πρέπει να παραβλέψει κανείς και το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις του Γαβριηλίδη υπέστησαν σοβαρότατο οικονομικό πλήγμα, μετά την επίθεση της φρουράς των Αθηνών στα γραφεία τους, τον Αύγουστο του 1894[34]. Επιπροσθέτως, το 1895 θεωρείται μια χρονιά οριακή για τα περιοδικά καθώς αυτά υπερκεράζονται από τις νέες εφημερίδες που εμφανίζονται τότε (Η Εστία, Σκριπ, Εμπρός), οι οποίες, μάλιστα, πλήττουν και την κυκλοφορία της Ακροπόλεως[35].

Πάντως, το Νέον Πνεύμα δεν ήταν ένα χαμένο στοίχημα για τον εκδότη του. Αν και βραχύβιο, υπήρξε ένα σημαντικό περιοδικό, με προδιαγραφές εντύπων του εξωτερικού, επανδρωμένο με αξιόλογους συνεργάτες, το οποίο δρομολόγησε την εισαγωγή στην Ελλάδα όλων των νέων ιδεών στο επιστημονικό, πνευματικό και πολιτικό πεδίο. Νομίζουμε ότι αξίζει να λάβει τη θέση του στην τρέχουσα βιβλιογραφία του ελληνικού τύπου[36].

 

Η Μαρία Αποστολίδου είναι Υποψήφια Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

 
 


[1] Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή μου, Π. Σ. Πίστα, για την πολύ προσεκτική του ανάγνωση.

[2] Για αναλυτικές πληροφορίες γύρω από τη ζωή και τα ποικίλα εκδοτικά εγχειρήματα του Γαβριηλίδη, βλ. Θ. Ν. Συναδινός, «Αντί προλόγου», στο: Θ. Ν. Συναδινός (επιμ.), Βλάσης Γαβριηλίδης. Αθήναι: Πυρσός 1929, 5-69· Λ. Τρίχα, «Γαβριηλίδης Βλάσης», στο: Λ. Δρούλια & Γ. Κουτσοπανάγου (επιμ.), Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού τύπου 1784-1984: Εφημερίδες, περιοδικά, δημοσιογράφοι, εκδότες, 1: Α-Δ. Αθήνα: Ε.Ι.Ε./ Ι.Ν.Ε. 2008, 407-408· Σ. Αθήνη, «Ο Παπαδιαμάντης μεταφραστής στα έντυπα του Βλάση Γαβριηλίδη», στο: Πρακτικά Γ΄ Διεθνούς Συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, 2. Αθήνα: Δόμος 2012, 29-53 και Λ. Τρίχα, «Βλάσης Γαβριηλίδης», The Athens Review of Books 59, 2015, 54-58.

[3] Η φράση προέρχεται από διαφήμιση του περιοδικού στην Ακρόπολιν (22/3/1893).

[4] Σήμερα, η πλήρης σειρά των τευχών του Νέου Πνεύματος απόκειται στη Βιβλιοθήκη της Βουλής, στο Ίδρυμα Παλαμά και στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Δήμου Θεσσαλονίκης. Μεμονωμένοι τόμοι και τεύχη βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Ε.Λ.Ι.Α. καθώς και στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Α.Π.Θ. Τέλος, ο πρώτος τόμος του πρώτου έτους φυλάσσεται και στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Κόνιτσας και, μάλιστα, έχει ψηφιοποιηθεί (http://diglib.ypepth.gr/awweb/main.jsp?flag=browse&smd=1&awdid=1, πρόσβαση: 25/5/2016).

[5] Για την ταύτιση του ψευδωνύμου του Γιαννόπουλου, βλ. Κ. Ντελόπουλος, Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα 1800-2004: Συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας: 2.261 Συγγραφείς – 4.117 ψευδώνυμα. Αθήνα: Εστία 32005, 78.

[6] Π. Νιρβάνας, «Το καταχθόνιον μυστικό του Παπαδιαμάντη», Φιλολογική Εστία της Κυριακής, 27/9/1936 [= Παπαδιαμαντικά Τετράδια 2, 1993, 115-117]. Σύμφωνα με τον Νιρβάνα, το «καταχθόνιο μυστικό» του Παπαδιαμάντη ήταν ότι μετέφραζε με ακατάληπτο τρόπο τα επιστημονικά και φιλοσοφικά άρθρα που προσέκρουαν στα βαθιά θρησκευτικά του αισθήματα. Η ακρίβεια του ισχυρισμού αυτού μπορεί να ελεγχθεί μόνο μέσα από τη συστηματική αντιβολή των μεταφράσεων με τα πρωτότυπά τους.

[7] Λ. Τριανταφυλλοπούλου, «Η πρώτη απόπειρα καταγραφής των ανώνυμων παπαδιαμαντικών μεταφράσεων. Οι “μεταφράσεις Παπαδιαμάντη” του Γ. Βαλέτα (1940)», Παλίμψηστον 30, 2013, 59-95, όπου ανασκευάζεται η άποψη του Βαλέτα, σύμφωνα με την οποία, ο Παπαδιαμάντης αποχώρησε από το Νέον Πνεύμα κατά το 1894, λόγω του πλήθους των αθεϊστικών κειμένων που καλούνταν να μεταφράσει.

[8] Για έναν συγκεντρωτικό κατάλογο των ταυτοποιημένων από τον Τριανταφυλλόπουλο και την Τριανταφυλλοπούλου παπαδιαμαντικών μεταφράσεων στο Νέον Πνεύμα, βλ. την ανέκδοτη μεταπτυχιακή μου εργασία, Το περιοδικό Το Νέον Πνεύμα (1893-1894), Α.Π.Θ., Τμήμα Φιλολογίας. Θεσσαλονίκη 2015, 174-176. Η συγκεκριμένη εργασία εκπονήθηκε υπό την εποπτεία της ομότιμης καθηγήτριας του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ., Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, την οποία ευχαριστώ και από εδώ. Η κατάρτιση του καταλόγου κρίθηκε αναγκαία, καθώς η σχετική έρευνα των προαναφερθέντων μελετητών είναι διασκορπισμένη σε επιμέρους εργασίες τους.

[9] Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, «Ο Άλφας της Ακροπόλεως», Παπαδιαμαντικά Τετράδια 2, 159-160 [= του ίδιου, Εικοσιπεντάχρονος πλους: Φιλολογικά στον Παπαδιαμάντη Β΄. Αθήναι: Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων 2004, 319-320] και Λ. Βαρελάς, «Για τον “σοφό επικριτή” στον πρόλογο του “Λαμπριάτικου ψάλτη” του Παπαδιαμάντη», Νέα Εστία 1844, 2011, 795-828. Αναλυτικότερες βιογραφικές πληροφορίες για τον Φιλαδελφέα στο: Λεύκωμα της εκατονταετηρίδος της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1837-1937, χ.χ. (http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/a/f/9/metadata-01-0000380.tkl, πρόσβαση: 26/5/2016).

[10] Περισσότερες πληροφορίες για τον Δρακούλη στο: Π. Νούτσος (εισαγωγή, επιλογή κειμένων, υπομνηματισμός), Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, 1: (1875-1907). Αθήνα: Γνώση 1990, 60-64, 163-167, 322-326.

[11] Περισσότερα για τον Σπηλιωτόπουλο στο: Γ. Πρωτοπαπά-Μπουμπουλίδου, «Ο Αντώνιος Θ. Σπηλιωτόπουλος και το λογοτεχνικό του έργο», Νεοελληνικόν Αρχείον 3, 1987-1989, 227-273.

[12] Για τον Φραγκούδη, βλ. Α. Ζήρας, «Φραγκούδης Γεώργιος Σ.», στο: Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας: Πρόσωπα, ρεύματα, έργα, όροι. Αθήνα: Πατάκης 2007, 2314 και Γ. Κεχαγιόγλου & Λ. Παπαλεοντίου, Ιστορία της νεότερης κυπριακής λογοτεχνίας. Λευκωσία:Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών Κύπρου 2010, 269-270.

[13] Για την ευγονική και τη διάδοσή της στη βικτωριανή Αγγλία, βλ. Γ. Γκότση & Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, «Παπαδιαμάντης και New Woman Fiction. Σάρας Γκραντ, Οι δίδυμοι του ουρανού», στο: Πρακτικά Γ’ Διεθνούς Συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, 69-114 [= Φαρίνου-Μαλαματάρη, Το σχοίνισμα της γραφής: Παπαδιαμαντ(ολογ)ικές μελέτες. Αθήνα: Gutenberg 2014, 165-215].

[14] Αυτή η προτροπή προς τις γυναίκες σχετίζεται με τον «ευγονικό φεμινισμό» («eugenic feminism») της Sarah Grand και είναι ένα από τα κεντρικά αιτήματα του κινήματος «New Woman» [βλ. και Γ. Γκότση & Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, «Παπαδιαμάντης και New Woman Fiction. Σάρας Γκραντ, Οι δίδυμοι του ουρανού»].

[15] Η. Π. Βουτιερίδης, στο: Βλάσης Γαβριηλίδης. Μάλιστα, ο Βουτιερίδης μαρτυρεί ότι ο Γαβριηλίδης είχε γνωρίσει προσωπικά τον Nietzsche. Η συγκριτική μελέτη του Γαβριηλίδη στην οποία αναφερόμαστε είναι η εξής: «Δύο μεγάλοι νεώτεροι φιλόσοφοι. Ο Έμερσων και ο Νίττσε [sic]», Το Νέον Πνεύμα 26 (16/7/1894), 618-624. 

[16] Ε. Δ. Ματθιόπουλος, Η τέχνη πτεροφυεί εν οδύνῃ: Η πρόσληψη του νεορομαντισμού στο πεδίο της ιδεολογίας, της θεωρίας της τέχνης και της τεχνοκριτικής στην Ελλάδα. Αθήνα: Ποταμός 2005, 336.

[17] Σημειώνουμε ότι «καθαυτό εισηγητής του στιρνερισμού στην Ελλάδα» και εισηγητής του όρου «εγωτισμός» θεωρείται ο συγγραφέας Ρένος Αποστολίδης (βλ. Σ. Ρ. Αποστολίδης, Ελευθεροτυπία. Βιβλιοθήκη, 3/11/2006).

[18] Υπενθυμίζουμε τις σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, με αφορμή τη δολοφονία μιας νεαρής Εβραίας (1891) καθώς και την πολύκροτη υπόθεση Dreyfus, η οποία συγκλόνισε τη Γαλλία (1894).

[19] Βλ. Ε. Δ. Ματθιόπουλος, Η τέχνη πτεροφυεί εν οδύνῃ, 128-129, 132-133, 136, όπου και πολλές πληροφορίες για το αυξημένο ενδιαφέρον γύρω από τις ανατολικές θρησκείες και τον θρησκευτικό συγκρητισμό.

[20] Το κίνημα του θεοσοφισμού εξετάζει διεξοδικά ο Ματθιόπουλος, Η τέχνη πτεροφυεί εν οδύνῃ, 26-27, 114-118, 142, 171-174, 180-182, 191, 193.

[21] Βλ. και Γ. Γκότση & Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, «Παπαδιαμάντης και New Woman Fiction. Σάρας Γκραντ, Οι δίδυμοι του ουρανού».

[22] Α. Φιλαδελφεύς, «Η αληθής πατρίς», Το Νέον Πνεύμα 22 (16/5/1894), 317-319 και Α. Ε[φταλιώτης]., «Η αληθής πατρίς», 25 (1/7/1894), 518-521.

[23] Για το ζήτημα αυτό, βλ. D. Tziovas, The Nationism of the Demoticists and its Impact on their Literary Theory (1888-1930): An Analysis Based on their Literary Criticism and Essays. Amsterdam: Adolf M. Hakkert 1986, 43-57, 150-168, 322-414.

[24] Ο Νιρβάνας υπογράφει το άρθρο του με το πραγματικό του όνομα: Πέτρος Αποστολίδης, «Τα νοσήματα της προσωπικότητος», Το Νέον Πνεύμα 22 (16/5/1894), 258-268 και συνέχεια στο 23 (1/6/1894), 354-364.

[25] Ενδεικτικά: Κ. Πασαγιάννης, «Τ’ αφωρεσμένο σπίτι. (Μανιάτικο παραμύθι)», 14 (16/1/1894), 117-122 και Γ. Βώκος, «’Στο τουρκικό σχολείο. (Θεσσαλική ανάμνησις)», 24 (16/6/1894), 409-413. 

[26] Μποέμ, «Ιστορίες της νύχτας. Μια νύχτα στο χωριό», Το Νέον Πνεύμα 28 (16/8/1894), 774-777.

[27] Για τα διηγήματα αυτού του είδους, βλ. Σ. Ντενίση, «Η ηθογραφία στην ελληνική τέχνη και λογοτεχνία. Δρόμοι τεμνόμενοι;», στο: Ζ. Ι. Σιαφλέκης & Ε.-Λ. Σταυροπούλου (επιμ.), Τριαντάφυλλα και γιασεμιά: Τιμητικός τόμος για την Ε. Πολίτου-Μαρμαρινού. Αθήνα: Gutenberg 2012, 443-472 και Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, «Η διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη και η ολλανδική ζωγραφική», στο: Το σχοίνισμα της γραφής,53-67.

[28] Αναφερόμαστε κυρίως στα διηγήματα του Mirbeau και του Dickens, τα οποία είναι μεταφρασμένα από τον Γιαννόπουλο, το διήγημα του Strindberg «Τύψεις συνειδήσεως» καθώς και στα αποσπάσματα από τον Μικρό Έγιολφ του Ibsen, τα οποία συνοδεύονται και από μια σύντομη κριτική θεώρηση των ιψενικών έργων. Αυτό το δημοσίευμα του Νέου Πνεύματος δεν περιλαμβάνεται στη μελέτη του Ν. Παπανδρέου για την ελληνική πρόσληψη του Ibsen κατά το διάστημα 1890-1910 (Ν. Παπανδρέου, Ο Ίψεν στην Ελλάδα: Από την πρώτη γνωριμία στην καθιέρωση 1890-1910. Αθήνα: Κέδρος 1983). Ο Τριανταφυλλόπουλος θεωρεί ότι το ανυπόγραφο αυτό δημοσίευμα αποτελεί παπαδιαμαντική μετάφραση (Βλ. Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, «Ιψενικός σαββατισμός», Παπαδιαμαντικά Τετράδια 2, 21-31 και «Ο παρδαλός συρικτής της Εμλίνης», στο: Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος & Λ. Τριανταφυλλοπούλου, «Ο παρδαλός συρικτής της Εμλίνης»: Για τον μεταφραστή Παπαδιαμάντη. Αθήνα: Νεφέλη 2007, 116-122).

[29] Μ. Τουαίν, «Ενός εκατομμυρίου λιρών χαρτονόμισμα», Το Νέον Πνεύμα 10 (10/1893), 203-224. Το διήγημα αναδημοσιεύεται στον τόμο: Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος (φιλολογική επιμ.), Ο Παπαδιαμάντης μεταφράζει «Ενός εκατομμυρίου λιρών χαρτονόμισμα» υπό Μάρκου Τουαίν και άλλα αφηγήματα των Ερ. Στάνλεϋ – Ουΐλ. Στεδ – Π. Ριζάλ – Κ. Ντάτον – Καρ. Όλλανδ. Αθήνα: Λήθη 1993, 9-29. Βλ. επίσης, Α. Γ. Κωνσταντινίδης, «Η αλήθεια αργεί να φανῄ μα δεν κρύβεται. Από τα λαϊκά διηγήματα του Λ. Τολστόη», 33 (1/11/1894), 1042-1050.

[30] Για τα κείμενα αυτής της ευρείας κατηγορίας, βλ. Γ. Γκότση, Η ζωή εν τῃ πρωτευούσῃ: Θέματα αστικής πεζογραφίας από το τέλος του 19ου αιώνα. Αθήνα: Νεφέλη 2004, 71-79.

[31] Από τα οκτώ μεταφρασμένα ευθυμογραφήματα του Jerome, τα έξι έχουν εκδοθεί στον τόμο: Τζέρωμ Κ. Τζέρωμ, Η νέα ουτοπία και άλλα ευθυμογραφήματα, μτφ. Α. Παπαδιαμάντης. Αθήνα: Αρμός 1996. Αναφέρουμε τα δύο που παρέμειναν εκτός: «Τσαϊέρα», Το Νέον Πνεύμα 13 (1/1/1894), 42-53 και «Περί κακών τελωνίων», 15 (1/2/1894), 233-238.

[32] Γ. Σουρής, «Νέον πνεύμα», Το Νέον Πνεύμα 13 (1/1/1894), 72. Το ποίημα δεν αναφέρεται ρητά στο περιοδικό, αλλά σατιρίζει την άκριτη υιοθέτηση των νέων συρμών. Η δημοσίευσή του σε ένα περιοδικό που προωθεί όλες τις νέες τάσεις θα μπορούσε να εκληφθεί και ως αυτοσαρκαστικό σχόλιο. Βλ. επίσης, Edgar Pow [sic], «Το κοράκι», 20 (16/4/1894), 116-119· Κ. Κρυστάλλης, «Το δάκρυό μου», 26 (16/7/1894), 648· Κ. Παλαμάς, «Το λεύκωμά μας. Μαρία η Πενταγιώτισσα», 29 (1/9/1894), 844-846.

[33] Σ. Αθήνη, «Ο Παπαδιαμάντης μεταφραστής στα έντυπα του Βλάση Γαβριηλίδη».

[34] Την οργή της φρουράς των Αθηνών προκάλεσαν ορισμένα άρθρα του Γαβριηλίδη στην Ακρόπολιν, στα οποία κατήγγελλε τα κακώς κείμενα του στρατού και της συμπεριφοράς των αξιωματικών.

[35] Φ. Παππάς, «“Προς βιοπορισμόν”: αναπλαισιώνοντας τον μεταφραστικό κόσμο του Παπαδιαμάντη στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο», στο: Πρακτικά του Γ΄ Διεθνούς Συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, 329-338.

[36] Αναφέρουμε ότι απουσιάζει λήμμα για το Νέον Πνεύμα στα: Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού τύπου 1784-1974 και Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας.