το γέννημα

Είναι κάπως αμήχανες αυτές οι πρώτες γραμμές, αλλά αυτό που καταρχάς θέλουμε είναι να σας ευχαριστήσουμε εκ βαθέων για την εμπιστοσύνη που μας δείξατε –δίχως αυτήν το ανθρώπινο δεν θα γεννιόταν ποτέ: Η ένθερμη συμμετοχή σας εκτός από συγκινητική υπήρξε, με μια λέξη, ζωογόνος. Εξ ου και ελπίζουμε το αποτέλεσμα, αυτό το πρώτο δείγμα δηλαδή, να προσφέρει μια δικαίωση και μια οικείωση –να είναι αντάξιο των προσδοκιών σας και να μας κρατήσει κοντά σας. 

Το ανθρώπινο ξεκινάει τον δρόμο του σε μια εποχή που είναι αμφίβολο αν μπορεί να το καλοδεχτεί, σε μια κοινωνία που μοιάζει ενίοτε να αγνοεί την έννοια του ανθρώπινου. Το διαδίκτυο μας δίνει την ευχέρεια να ταξιδέψουμε πολύ και μακριά. Μολονότι, ωστόσο, ξεκινάμε ηλεκτρονικά, ελπίζουμε να μας βρείτε το συντομότερο και στο χαρτί. Οι οθόνες έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ζωής, ο εθισμός στο χαρτί παραμένει όμως για κάποιους από εμάς αξεπέραστος. 

Καλωσορίζοντάς σας στο ανθρώπινο νιώθουμε την ανάγκη να εξομολογηθούμε τι είναι αυτό για μας. Είναι η διαφυγή μας, γέννημα θρέμμα των προβληματισμών, των απογοητεύσεων και των ελπίδων μας, ένα πλωτό σπίτι και ταυτόχρονα ένα στοίχημα: όχι πως θα περάσουμε στην αιωνιότητα, αλλά, στο άλλο άκρο, πως παραμένουμε άνθρωποι, είτε ευχή είναι αυτό είτε κατάρα.

Το ταξίδι μας ξεκινάει με έναν φόρο τιμής στο όνομα του μέσου μας –πρώτο μας θέμα: το ίδιο το ανθρώπινο. Σε αυτό το τεύχος φιλοξενούμε εννέα συν ένα δοκίμια που εξετάζουν πτυχές αυτού που λέμε “ανθρώπινο” με λογοτεχνικές και κινηματογραφικές αφορμές. Το αποτέλεσμα προσφέρει μια περιδιάβαση στις σελίδες αρκετών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους ενίοτε, λογοτεχνών και σε ποικίλες εικόνες κινηματογραφιστών, ελλήνων και μη.

Πιο ειδικά, σε ό,τι αφορά την ύλη του τεύχους, ξεκινάμε “ελληνικά”: Η Νίκη Μίγγα διανύει την απόσταση από τον Λοιμό του Αντρέα Φραγκιά στο Χάππυ Νταίη του Παντελή Βούλγαρη και διερωτάται πώς είναι να μην είσαι άνθρωπος στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο. Η Εύα Γανίδου επιλέγει έναν, ανθρώπινο αν μη τι άλλο, λογοτέχνη, τον Γεώργιο Βιζυηνό και εξετάζει τα όρια της μυθοπλασίας στη (βιογραφική;) τηλεοπτική σειρά Η σιωπή των αγγέλων. Ο Δημήτρης Κόκορης σχολιάζει τον ρόλο των ποιητών σε κωμωδίες του ελληνικού κινηματογράφου: δεν είναι σίγουρο πως παρουσιάζονται ως κάτι το καταπληκτικό, μπορούν όμως οπωσδήποτε να προσφέρουν το γέλιο –πράγμα ανθρώπινο. Ο Παναγιώτης Δόικος παρασύρεται από εκφραστικά πρόσωπα και σώματα μέσα από τον «Χορό του Σάκαινα» της γνωστής μας Λόλας: ενδιαφέρεται για τις σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους αλλά και με τον θεατή –«ας κρατήσουν οι χοροί». Πέρα από τον ελληνικό κινηματογράφο, η Κωνσταντίνα Γκιτάκου εστιάζει στο Time του Kim Ki-duk και στις πολυμορφικές σχέσεις που χτίζονται σε αυτό· ένας από τους άξονες της μελέτης της είναι τα πρόσωπα των δύο πρωταγωνιστών, τα οποία παραδόξως δεν είναι μόνο δύο. Η Dalila Honorato μας μεταφέρει σε έναν κόσμο που έχει πολλές πεταλούδες (δεν είναι όμως παιδικός ούτε ονειρικός), διερευνώντας όψεις του έρωτα στο Duke of Burgundy. Με την Αντιγόνη Ηλιάδη αφήνουμε τις πεταλούδες για τα τέρατα (ανθρώπους και εξουσίες) του Anthony Burgess στο Κουρδιστό πορτοκάλι και προσπαθούμε επίμονα να θυμηθούμε τι σημαίνει ελεύθερη βούληση. Ο Γιάννης Στάμος αφήνει (;) το ανθρώπινο για χάρη του ρομποτικού και εξετάζει τη θέση των ρομπότ στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και κυρίως στην καθημερινότητά μας: Ποια είναι εν τέλει η σχέση της ρομποτικής με τις ανθρωπιστικές επιστήμες; Ο Λεωνίδας Μερτύρης επιχειρεί να ορίσει το ανθρώπινο (ξανά αυτό) με ποιητική διάθεση, μπλέκοντας τη φωνή του με εκείνη της ηρωίδας του μυθιστορήματος Η χρονιά της ερήμου, Μαρία Βαλντές Νέιλαν.

Στο τέλος, ο λόγος δίνεται στον Θανάση Ρεντζή, που μας παρασύρει σε μια βαθιά βουτιά στα μπαράκια· προϋποτίθεται να κρατήσουμε την ανάσα μας. Τα μπαράκια του είναι γεμάτα ανθρώπους –ούτε φαντάζεστε πόσους θα συναντήσετε εκεί. Ο Ρεντζής χαράσσει μια διαδρομή στη διάρκεια της οποίας παρατηρεί, αισθάνεται και σχολιάζει το ανθρώπινο, πραγματοποιώντας λογοτεχνικές και κινηματογραφικές στάσεις όπου του αρέσει –και αρέσει πάντα και σε μας.  

Σε αυτό το πρώτο τεύχος βρίσκουμε εν ολίγοις αρκετό ελληνικό κινηματογράφο, αλλά όχι μόνο. Θυμόμαστε ταινίες που αγαπήσαμε, γνωρίζουμε όμως και καινούργιες. Παρασυρόμαστε από τα έργα, και τη ζωή ενίοτε, λογοτεχνών σε τόπους και μη τόπους. Συναντάμε επαναλαμβανόμενα μοτίβα, όπως το δίπολο εξουσιαστής-εξουσιαζόμενος, μερικά πρόσωπα και κάποια προσωπεία. Καθώς ερωτικές σκηνές εναλλάσσονται με στιγμές πόνου, ακούμε γρανάζια, βλέπουμε ρομπότ, νιώθουμε την απειλή της αυτοματοποίησης, παρασυρόμαστε σε ρυθμικές, χορευτικές κινήσεις και πάμε να τα πιούμε. Όπου και να ταξιδέψουμε, μπροστά ή πίσω από τις λέξεις και τις πράξεις, συναντάμε ανθρώπους και (πράγματα) ανθρώπινα.

Τι σημαίνει όμως εν τέλει ανθρώπινο; Αυτό δεν απαντάται εύκολα, ούτε τελεσίδικα· γι’ αυτό θελήσαμε να το συζητήσουμε μαζί σας.

 

Σημείωση ή το κρασί και το νερό: Μερικές φορές ξεπεράσαμε εδώ, κατ’ εξαίρεση και με πρόθεση καλή, το όριο λέξεων που οι ίδιες είχαμε θέσει, ενώ άπαξ διατηρήσαμε το πολυτονικό (και όχι μόνον αυτό) ως στοιχείο ύφους του γράφοντος. «Αυτά είναι δικά μας», για να καταφύγουμε ξανά στους ποιητές, και ας κριθούν ως ανθρώπινα.